«Ένα κομμάτι βράχος καταμεσής στην θάλασσα, η Ύδρα του πολιτισμού, της ιστορίας, των θρύλων και των μυστηρίων...»

Τετάρτη, 11 Μαΐου 2016

Η καστροπολιτεία της Κιάφας με τα διαβατικά της

Φωτογραφία όπου περικλείεται η περιοχή του πρώτου οικιστικού πυρήνα της Ύδρας 
Το πρώτο οικιστικό κέντρο του οικισμού της Ύδρας κατά την Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή εποχή άρχισε να αναπτύσσεται ψηλά πάνω στον απόκρημνο βράχο της Ύδρας Οι κάτοικοι φοβούμενοι τις πειρατικές επιδρομές που μάστιζαν τα νησιά του Αιγαίου αποφάσισαν να χτίσουν τον πρώτο οικισμό που προσεγγίζεται μόνο από ένα σημείο, την θάλασσα στο βορινό του τμήμα. Οι κάτοικοι της Ύδρας ονομάζουν τον πρώτο οικισμό «Κιάφα» (μετ. αυχένας, κεφάλι, υψηλό σημείο). Ο πρώτος οικισμός έμελλε τα μελλοντικά χρόνια να γίνει μία ολόκληρη δαιδαλώδη καστροπολιτεία, όπου οι κάτοικοι της προφυλαγμένοι από τις πειρατικές επιδρομές ζούσαν ασφαλείς μέσα στην περιοχή τους.
Την Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή περίοδο φαίνεται πως η Ύδρα κατοικείται από γεωργικές και ποιμενικές-κτηνοτροφικές οικογένειες. Από τα μέσα όμως του 15ου αιώνα αρχίζει μια σταδιακή εγκατάσταση στην Ύδρα φυγάδων Ελλήνων από πολλά σημεία του Ελλαδικού χώρου όπως και Αλβανόφωνων-Χριστιανών στην πλειοψηφία τους που ήσαν στρατιώτες που πολεμούσαν μαζί με τους Ενετούς στη διάρκεια του Ενετοτουρκικού πολέμου (1463-1479).
Οι στρατιώτες κυνηγημένοι από τα στρατεύματα του Οθωμανού Σουλτάνου Μωάμεθ Β’ -όταν κατέκτησε την Πελοπόννησο- ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στην δυσπρόσιτη αλλά συνάμα φιλόξενη γη της Ύδρας. Οι νεοφερμένοι έποικοι ονομάζουν τον πρώτο οικισμό «Κιάφα» (μετ. αυχένας, κεφάλι, υψηλό σημείο). 
Η πόλη σταδιακά άρχισε να αναπτύσσεται από τους πρόποδες του υψηλότερου βουνού του νησιού του βουνού του Προφήτη Ηλία. Η θέση του πρώτου οικιστικού πυρήνα βρίσκεται υψηλά και σε θέση δυσπρόσιτη εν σχέση με το λιμάνι και εξαπλώνεται επάνω στην πλαγία του βουνού με απεριόριστη θέα του λιμανιού και της θάλασσας.

Ο πρώτος οικισμός έμελλε τα μελλοντικά χρόνια να γίνει μία ολόκληρη δαιδαλώδη καστροπολιτεία, που μέσα της υπήρχαν τα σπίτια των κατοίκων που επικοινωνούσαν με «διαβατικά» όπου οι κάτοικοι της προφυλαγμένοι από τις πειρατικές επιδρομές ζούσαν ασφαλείς μέσα στην περιοχή τους αφού οι υψηλοί μαντρότοιχοι περιείχαν πύλες σε διάφορα σημεία που προστάτευαν τους κατοίκους.
Το νερό απαραίτητο και αναγκαίο το αποθήκευαν σε στέρνες αλλά η κύρια πηγή τους ήταν η περιοχή «Καλά Πηγάδια», όπου υπάρχουν ακόμη τα δύο πηγάδια που έως τώρα δίνουν νερό στους κατοίκους.
Ο οικισμός και ο πολεοδομικός σχεδιασμός της Κιάφας ακολουθεί τις φυσικές διαδρομές του εδάφους και τα σπίτια που έχουν οικοδομηθεί σχηματίζουν με τους τοίχους τους, τους υψηλούς μαντρότοιχους και τα διαβατικά ένα συμπαγή όγκο που μας παραπέμπει σε κάστρο.
Οι αρχιτέκτονες και οι σχεδιαστές των σπιτιών εκείνης της εποχής είχαν κατά νου την αμυντική διάταξη της περιοχής ώστε να προστατεύσουν τους κατοίκους από  τυχόν εχθρικές παρεμβάσεις από πειρατές και επιδρομείς.
Στην Κιάφα υπάρχουν οι εκκλησίες: η Γέννηση του Χριστού που είναι και η παλαιότερη όλων αφού φαίνεται πως κτίστηκε περίπου το 1640, ο Άγιος Αντρέας, οι Παμμέγιστοι Ταξιάρχες, ο Άγιος Ανδριανός, ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, ο Άγιος Παντελεήμονας, η Αγία Παρασκευή, η Αγία Τριάδα και ο Άγιος Αρτέμιος, ο Άγιος Δημήτριος, ο Άγιος Νικόλαος, ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, και ο Άγιος Αθανάσιος.
Στο κέντρο του πρωταρχικού οικισμού της Κιάφας, οικοδομήθηκε η εκκλησία της Γεννήσεως του Ιησού Χριστού (Μικρός Χριστός),η οποία (μαζί με την εκκλησία του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου του Μπουρνταβέρτη) θεωρείται ώς η αρχαιοτέρα εκκλησία της Ύδρας.
Ο ιερεύς Δημήτριος Χελιώτης (Χριστιανική Ύδρα) αναφέρει χαρακτηριστικά για την εκκλησία της Γεννέσεως του Χριστού στην Κιάφα: «.....Λέγεται οτι είναι ο πρώτος Ναός που εκτίσθη εν Ύδρα, κοινώς η πρώτη εκκλησία.Ποιον όμως έτος και ποίαν εποχήν είναι άγνωστον. Παρ’όλας τας προσπάθειάς μας και τας επανειλλημένας μελέτας,ουδέν ηδυνήθημεν δυστυχώς να εύρωμεν...»
ένω σε άλλη αναφορά του συμπληρώνει:«..ξ λων τν συμπερασμάτων πειθόμενα κα πιστεύομεν, τι ντως ατ εναι  πρώτη κκλησία τς δρας, λέγεται δ τι τν γκαινίασεν  Τζις κα Θερμίων πίσκοπος τ1640...»

Ο Εμμανουήλ Καλαφάτης(Συλλογή Ανθέων και ο Άγιος Νεομάρτυς Κωνσταντίνος ο έξ Ύδρας,Πειραιύς 1936) γράφει: «Η τότε πόλις εκτίσθη με σχέδιον μοναστηριακόν (ώς κάστρον αήττητον από βαρβάρους δι’αυτό εκτίσθη και σε ανηφορικόν ύψος ώς σήμερον εμφαίνεται) με πρώτην εκκλησίαν της νήσου την Γέννεσιν του Χριστού (τον Χριστόν)..».
Κύριο χαρακτηριστικό των σπιτιών και των δημόσιων κτηρίων της συνοικίας της  Κιάφας, είναι  η ύπαρξη Διαβατικών, δηλαδή θολοσκέπαστων κοινόχρηστων χώρων που επέτρεπαν την μετακίνηση των κατοίκων εντός των ορίων του οικισμού - Τα «διαβατικά» εξασφάλιζαν τις δημόσιες και ελεύθερες διαβάσεις μέσα στην καστροπολιτεία της Κιάφας 
Η απότομη πλαγιά, στην οποία βρίσκεται η περιοχή της Κιάφας δεν επιτρέπει την κατασκευή ευθέων και άνετων δρόμων. Η κυκλοφορία γίνεται, όπως συνήθως στις πόλεις-κάστρα, με στενά, ανηφορικά λιθόστρωτα δρομάκια  που οδηγούν στις πύλες της πόλης, στα σπίτια αλλά και σε άλλους δημόσιους χώρους εκείνης της εποχής. Για μακρινές αποστάσεις οι κάτοικοι χρησιμοποιούσαν ζώα (άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια)
Η ελεύθερη διέλευση των διαβατών μέσα στους χώρους της καστροπολιτείας εξασφαλίζεται με τη δημιουργία των «διαβατικών», θολοσκέπαστων δηλαδή κοινόχρηστων χώρων, στο ισόγειο των οικιών. Την κίνηση διευκολύνουν και οι «φαλτσογωνίες», η κομμένες γωνίες στα κατώτερα τμήματα των σπιτιών, που διαπλατύνουν κατά τόπους το δρόμο.
Πολύ αργότερα και όταν πλέον η Ύδρα ήταν αυτόνομη πολιτεία αποκτώντας ναυτική δύναμη, οι πύλες της Καστροπολιτείας άνοιξαν και ο οικισμός της «Κιάφας» εξαπλώθηκε στις κατωφέρειες και έφτασε έως και το λιμάνι δημιουργώντας τον σημερινό πανέμορφο παραδοσιακό και καοσμοπολίτικο οικισμό. 
Με την βοήθεια κάποιων  σημειώσεων στο βιβλίο «Γεωγραφία» έχουμε μια περιγραφή της Ύδρας που μας μεταφέρει στοιχεία εκείνης της εποχής για την πόλη όπως και το κυρίαρχο επάγγελμα των κατοίκων του νησιού στο τέλος του 18ου αιώνα: «Και ο εκ Δημητριάδος Δανιήλ Ιερομόναχος και Γρηγόριος Ιεροδιάκονος εις την Γεωγραφίαν τους, η οποία φέρει μακροσκελέστατον τίτλον και εξεδόθη το 1791 τα εξής περί της Ύδρας: Η Νίδρα είναι τώρα περίφημη εις τη Μεσόγειο επειδή έχει μια χώρα με χίλια σπίτια και παραπάνω, της οποίας οι κάτοικοι είναι επιτηδειώτατοι και αξιώτατοι ναύται, δια τούτο και αυτή πλούσια και στολισμένη με καλαίς και μεγάλαις οικοδομαίς…».